Dinozaury na diecie

Data publikacji: 10.03.2015

Dinozaury roślinożerne ewoluowały równolegle do zmian szaty roślinnej. Początkowo zauropodomorfy były małe, o długości ciała do 1,5 m. Szybko, bo już pod koniec triasu ich ewolucja doprowadziła do wytworzenia największych znanych dinozaurów.

Szczytowymi co do wielkości były  diplodoki, tytanozaury i brachiozaury. Wszystkie cechowały się małą głową osadzoną na długiej szyi. Przodkowie zauropodów i jednocześnie najstarsze dinozaury byli mięsożercami. Pierwsze zaurodomorfy były wszystkożerne i mogły poruszać się na dwóch nogach, pozostałe były roślinożernymi czworonogami.

Wielkie rozmiary tych zwierząt, długie szyje i wysoko uniesiona głowa były wynikiem bezkonkurencyjnej specjalizacji. W ten sposób mogły masowo odżywiać się pędami roślin, bujnie rosnących wysoko ponad ziemią i niedostępnych dla innych gatunków. Z końcem triasu nie było jeszcze roślin kwiatowych i dinozaury żerowały wśród pełnych trucizn paprotników oraz łykowatych sagowców i innych roślin. Rośliny kwiatowe rozpowszechniły się dopiero we wczesnej kredzie, tworząc niskopienny soczysty kobierzec tuż przy gruncie. Nowe gatunki kredowych dinozaurów wyspecjalizowały się w pożeraniu takiego pokarmu.

Rys, dr A. Boczarowski

Rys. dr A. Boczarowski

Zęby zauropodów

W paszczy zauropodów znajdowały się zęby o kształcie łyżeczek lub kołków. Zęby te nie służyły do szatkowania czy żucia pokarmu roślinnego, a jedynie do jego ścinania lub skubania. Ssaki roślinożerne mają zazwyczaj dwa typy zębów: przednie – skubiące i tyle – żujące lub miażdżące. Zauropody nie przeżuwały, a ścierające się lub uszkodzone zęby przez całe życie zastępowane były nowymi. W 1999 roku na terenie Nigru (Sahara) paleontolog prof. Paul Sereno z uniwersytetu w Chicago odkrył roślinożernego dinozaura wielkości słonia – Nigersaurus taqueti. Gatunek ten to anatomiczne dziwadło o małej, lekkiej głowie. Pysk przypominał szeroką ssawkę odkurzacza i uzbrojony był w prawie 600 drobnych zębów, którymi ścinał pokarm roślinny. Zęby, wymieniane przez całe życie, rosły ciasno ułożone w rzędach wzdłuż przedniej krawędzi szerokich, prostokątnych szczęk, spełniając rolę sekatora. Kości kręgosłupa o ściankach cienkich jak papier, były wypełnione powietrzem. Zebrany w policzkach zauropodów pokarm, ruchami języka i pracą przełyku był przesuwany do żołądka, gdzie odbywała się zasadnicza obróbka ciężkostrawnej materii organicznej. W tym celu niektóre dinozaury połykały twarde kamienie, tzw. gastrolity. Współcześnie niektóre ptaki, a w szczególności ziarnojady, np. kura, połykają kamyki i zatrzymują je w żołądku. Ptasie gastrolity są małe, o średnicy kilku do kilkunastu milimetrów. Tylko strusie używają wielkich gastrolitów o średnicy 10 cm. Ocierając się o siebie, kamienie żołądkowe rozcierają twardą materię organiczną na papkę, rozmiękczoną przez płyny układu trawiennego. Rozdrobniony pokarm wędrował dalej, a kamienie żołądkowe (gastrolity), jako cięższe, pozostawały na miejscu, w żołądku.

Fot. dr A. Boczarowski

Fot. dr A. Boczarowski

Ostatecznie roślinna pulpa była rozkładana przez symbiotyczne bakterie żyjące w przewodzie pokarmowym zauropodów i dopiero wtedy składniki odżywcze mogły być wchłaniane do ciała. W wyniku pracy żołądka gastrolity ścierały się, a zwierzę musiało je w miarę potrzeb uzupełniać. U dinozaurów gastrolity były zaokrąglone i silnie wypolerowane. U ptaków współczesnych nie obserwujemy tego zjawiska. Kamienie żołądkowe znajdywane w osadach są zazwyczaj niezwiązane bezpośrednio ze szczątkami dinozaurów, co przysparza kłopotów z ich rozpoznaniem. Twarde wypolerowane otoczaki mogą powstać także przy udziale wiatru lub wody. Nowoczesne metody pozwalają to rozstrzygnąć. Badania mikroskopowe powierzchni gastrolitów ujawniły, że nowo połknięte, nieobtoczone gastrolity, zostawiały na starych, wypolerowanych charakterystyczne długie rysy. Współczynnik odbicia światła dla otoczaków powstałych na plaży lub w potokach jest zazwyczaj niższy niż 35%, a dla przebywających dłuższy czas w żołądku zwierzęcym powyżej 50%. Jednoznaczne naukowo są tylko okazy stowarzyszone ze szkieletem. Przykładem może być słynne znalezisko Psittacosaurus mongoliensis z wczesnej kredy w Mongolii, gdzie w okolicy miednicy dinozaura odkryto aż 40 skupionych gastrolitów. Waga kamieni żołądkowych u dinozaurów może przekraczać wiele kilogramów u jednego osobnika.

 SŁOWNIK

Zauropodomorfy. Długoszyje, roślinożerne dinozaury, wśród których były największe zwierzęta lądowe. Do nich należały prozauropody takie jak Plateosaurus oraz zauropody np. Vulcanodon, Diplodocus, Amphicoelias, Brachiosaurus.
Rekonstrukcje wszystkich wymienionych powyżej rodzajów można oglądać w JuraParku w Krasiejowie.

Gastrolity. Kamienie żołądkowe połykane przez niektóre kręgowce, m.in. przez ptaki, krokodyle, aligatory i foki, służące do rozcierania twardego pokarmu.

Tekst i rysunki: dr Andrzej Boczarowski

  • Zaplanuj wizytę w JuraParku
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Krasiejów
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Solec
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Bałtów
    Wchodzę