JuraPark na tropie nowych dinozaurów z Maroka

Data publikacji: 30.10.2015

Dwie ekspedycje przeprowadzone przez JuraPak Explorer Team w 2009 i 2010 roku przywiozły sporo znalezionych kości - głównie dinozaurów. Najciekawsze z nich właśnie pragnę Państwu zaprezentować.

Po dość żmudnej  identyfikacji udało się część z nich  przypisać do znanych już rodzajów, ale przynajmniej cztery kości mogą należeć do całkiem nowych form. Kiedy będą one przedstawiane – przy okazji – postaram się w miarę prosto wyjaśnić najciekawsze aspekty ich anatomii.

Na wstępnie jeszcze wspomnę, że te okazy zostały znalezione w skałach formacji Kem Kem, datowanej na początek późnej kredy (cenoman), niedaleko miejscowości El Bega. Natrafić można na nie w jasnych piaskowcach lub szarych mułowcach, w osadach związanych z korytami rzek, jeziorami lub równiami zalewowymi.

Przegląd form

Proponowane tu nowe nazwy dinozaurów są jeszcze nieoficjalne dlatego znajdują się w cudzysłowie. W numerze katalogowym okazów tu prezentowanych JP oznacza JuraPark, a Cr to skrót nazwy okresu, tutaj kreda, jakiego dany okaz reprezentuje.

Systematyka paleontologiczna

Dinosauria Owen, 1842

Zauropod

Saurischia Seeley, 1888

Sauropodomorpha Huene, 1932

Sauropoda Marsh, 1878

Diplodocidae Marsh, 1884

Megapleurocoelusgen. nov. (nowy rodzaj)

Etymologia : (znaczenie nazwy) mega – wielki, pleurocoelus – boczna jama w kręgu.

M. Menduckii sp. nov. (nowy gatunek)

Etymologia : na cześć Piotra Menduckiego kierownika wypraw do Maroka.

Znany na podstawie jednego trzonu kręgu JP Cr376 o długości 14 cm, prawdopodobnie IX kręgu grzbietowego. Z przodu powierzchnia stawowa kręgu jest lekko wypukła o nieomal kołowym zarysie, natomiast tylna lekko wklęsła, czyli kręg jest opistoceliczny (tyło wklęsły). Od spodu widać duże wcięcie o prostych zarysach. Trzon widziany z boku ma mniejszą długość niż wysokość. Widać z boku, zwłaszcza z prawej strony otwór pleurocelu (bocznej jamy w trzonie kręgu) o kształcie trochę zbliżonym do trójkąta. Tam wchodziły worki powietrzne dzięki temu zmniejszały ciężar szkieletu. W tym kręgu pneumatyzacja jest bardzo duża, stąd pochodzenie nazwy, pleurocele rozdzielone były tylko przegrodą kostną o grubości za życia nie większej niż 1 cm. Inne zauropody też miały obszerne jamy pleuroceli, choć widoczny z boku otwór nie był często wielki. W tym przypadku jest on duży.

Kręg przypomina proporcjami i kształtem IX kręg grzbietowy Diplodocus carnegii (Hatcher, 1901). Natomiast praktycznie nie przypomina kręgu Rebbachisaurus garasbe (Wilson et Allain, 2015) gdyż jest proporcjonalnie bardziej wydłużony i ma niższą wysokość trzonu. Posiada też mniejszy i innego kształtu pleurocel. Bardziej prawdopodobne wydawało by się, że powinien należeć do rodziny Rebbachisauridae, która na przełomie wczesnej i późnej kredy w Północnej Afryce reprezentowana była przez kilka rodzajów. Do tej pory znamy tylko dwóch przedstawicieli rodziny Diplodocidae z Afryki, żyjących w późnej jurze, znalezionych w sławnym stanowisku Tendaguru. Jednak w Ameryce Północnej diplodoki dotrwały do tych samych czasów co ten ich nowy przedstawiciel, który osiągał tylko około 13 m długości, lecz mogło to być nie w pełni jeszcze wyrośnięte zwierze.

 1

Fig. 1 Kręg zauropoda widziany od przodu. Powyżej powierzchni stawowej trzonu widać fragmenty łuku neuralnego, z prawej strony widać fragment obszernej jamy pleurocelu.

2

Fig. 2 Trzon kregu zauropoda widoczny z tyłu.

3

Fig. 3 Kręg zauropoda widziany z boku, prawa strona. Widać głębokie zagłębienie u dołu i obszerny pleurocel.

4

Fig. 4 Kręg zauropoda widziany od spodu.

5Fig. 5 Przekrój poprzeczny przez kręg zauropoda. I to przedni zarys trzonu, II to tylni zarys trzonu, zacienione to miejsce zajęte przez pleurocele, skala 5cm.

6

Fig. 6 Porównanie kształtu trzonu kręgu „Megapleurocoelus” (w środku) z analogicznymi kręgami u Diplodocus carnegii (u góry) i Rebbachisaurus garasbe ( u dołu).

Teropody

Theropoda Marsh, 1881

Ceratosauria Marsh, 1884

Bahariasauridae Huene, 1948

Deltadromeus Sereno i inni, 1996

  1. Agilis Sereno i inni, 1996

Ten gatunek w naszych zbiorach jest reprezentowany przez dystalną (dalszą) część kości udowej JP Cr681 dość kompletną kość śródstopia trzeciego palca prawej nogi JP Cr685. W przypadku kości udowej to widać w przekroju, że nie jest ona w pełni lita w środkowej części przekroju ma pustą przestrzeń. Natomiast kość śródstopia jest mocno wydłużona, po kształcie widać, że kości były dość mocno sklinowane, świadczy to o przystosowaniu do szybkiego biegu. Deltadromeus określany jest czasem jako synonim rodzaju Bahariasaurus, był dużym osiągającym co najmniej 10 m długości, dość lekko zbudowanym teropodem.

7_1

Fig. Dystalna część kości udowej Deltadromeus widziana z tyłu.

7_2Fig. 7 Widoczny przekrój kości udowej Deltadromeus. Pusta przestrzeń została wypełniona przez osad (czerwony).

8

Fig. 8 Kość trzeciego śródstopia prawej stopy Deltadromeus.

9

Fig. 9 Tyle znanych jest do tej pory kości Deltadromeus z Sereno i inni, 1996.

Tetanurae Gauthier, 1986

Megalosauroidea Huxley, 1869

Spinosauridae Stromer, 1915

Spinosaurus Stromer, 1915

  1. Aegyptiacus Stromer, 1915

Reprezentuje go pazur II palca  prawej stopy JP Cr698. Jest on wydłużony, stosunkowo szeroki i dosyć płaski. W zbiorach posiadamy też kilka zębów przypisywanych temu gatunkowi.

10

Fig. 10 Pazur drugiego palca prawej stopy, widziany od strony bocznej.

Carnosauria Huene, 1920

Osteoporosiagen. nov.

Etymologia : od osteoporosis choroby powodującej powstawanie ubytków w kości.

O. giganteasp. nov.

Etymologia : oznacza wielkie rozmiary.

Znaleziony w 2009 roku niekompletny łuk neuralny dużego kręgu grzbietowego (prawdopodobnie XI) JP Cr340  posiada nie bardzo jak na teropoda przystało pneumatyczną budowę, jeszcze bardziej niż u znanego z młodszych skał  Argentyny Aerosteon Sereno i inni, 2008. Z boku, lepiej to widać z prawej strony, gdzie mieści się obszerna jama, znajdująca się pomiędzy postzygapofyzą i prezygapofyzą, ograniczona od góry nasadą poprzecznego wyrostka, a z dołu częściowo parapofyzą. Z przodu widać nie duże zagłębienia znajdujące się pod prezygapofyzami. Po wyżej nich w centralnej części łuku widać lukę w kości, z którą komunikują się pozostałe jamy. Z tyłu widać też zagłębienie w kości towarzyszące postzygapofyzom. To zapewniało sporą ruchliwość kręgosłupa. Patrząc na kręg z góry to również widzimy duże jamy, które znajdowały się pomiędzy wyrostkiem ościstym a wyrostkami poprzecznymi łuku. Duża pneumatyzacja kręgu sugerowała, że kręg należał do zauropoda, jednak ogólny plan położenia jam i ograniczających je belek jest zupełnie inny, po za tym zauropody mają parapofyzę umieszczoną wysoko tuż pod diapofyzą. Służyły one do łączenia się z żebrami, krótki górny wyrostek żebra łączy się z diapofyzą, która znajduje się na końcu wyrostka poprzecznego, natomiast dłuższy wyrostek łączy się z parapofyzą. Zachowana część kręgu jest blisko dwa razy większa od analogicznego kręgu u Aerosteon, którego rozmiary szacuje się na około 9 m długości. Jeżeli „Osteoporosia” miała podobne do niego proporcje to mogła mierzyć co najmniej 15 m długości, stąd wzięła się jej nazwa gatunkowa.

11

Fig. 11 Fragment łuku neutralnego „Osteoporosia” widziany z boku, strona prawa.

12

Fig. 12 Kręg „Osteoporosia” widziany od strony grzbietowej, u góry prezygapofyzy.

13

Fig. 13 Kręg „Osteoporosia” widziany z przodu.

14

Fig. 14 Kręg „Osteoporosia” widziany z tyłu.

15

Fig. 15 Rekonstrukcja kręgu grzbietowego „Osteoporosia”  z boku (prawa strona), skala 2 cm.

16

Fig. 16 Rekonstrukcja kręgu grzbietowego „Osteoporosia” z przodu, skala 2cm.

17

Fig. 17 Dla porównania pneumatyzacja kręgów grzbietowych u Aerosteon. Kręg po lewej jest analogiczny do zachowanego łuku neutralnego kręgu „Osteoporosia”.

Coelurosauria Huene, 1914

Dromaeosauridae Matthew et Brown, 1922

Unenlaginae Makovicky, Apesteguia et Agnolin, 2005

Maroccanoraptor gen. nov.

Etymologia : marokański rabuś

M. elbegiensissp. nov.

Etymologia : od El Bega, miejsca, gdzie znaleziono kości.

Znany jest z lewej kości kruczej JP Cr683 długości 15 cm, o niezwykłym kształcie przypominający topór. O tym, że jest to kość krucza świadczy otwór w jej górnej części. Wykluczone zostało, że może to być kość łonowa krokodyla lub kość krucza dużego pterozaura. Na kontynencie afrykańskim tylko znane są jeszcze skamieniałości przypisywane tej rodzinie w skałach tego samego wieku w Sudanie. Swoim kształtem przypomina analogiczną kość u Butreiraptor Mackovicky i inni, 2005, wczesnego przedstawiciela podrodziny Unenlaginae (niektórzy paleontolodzy, uważają, że powinno utworzyć się dla nich osobną rodzinę), który żył mniej więcej w tym samym czasie co „Maroccanoraptor”. Te teropody posiadały w odróżnieniu od innych dromeozaurów, proporcjonalnie krótsze kończyny przednie, zwłaszcza dłoń, a także wydłużoną i niską głowę. Miały też ciekawy kształt stawu barkowego zorientowanego lekko na boki, co pozwalało rozpościerać kończyny przednie niczym skrzydła u ptaków. W naszym okazie krawędź powierzchni stawowej, w dolnej (proksymalnej) części, przy kontakcie z łopatką,  praktycznie się nie zachowała, ale wygląda jakby też była zorientowana bardziej na bok. Jej długość jest trzy krotnie dłuższa niż u Butreiraptor, co pozwala oszacować długość „Maroccanoraptor” na 4,5 m, więc byłby jednym z większych przedstawicieli swojej podrodziny.

18

Fig. 18 Lewa kość krucza „Maroccanoraptor” widziana od strony bocznej, w naturalnym położeniu.

19

Fig. 19 Rekonstrukcja szkieletu Butreiraptor bliskiego krewnego „Maroccanoraptor

Ornitopody

Ornithischia Seeley, 1888

Ornithopoda Marsh, 1881

Iguanodontia Sereno, 1986

Iguanodontid indet.

Prawdopodobnie tylko fragment kości kulszowej JP Cr678 w naszych zbiorach należy do dużego ornitopoda, choć mamy jeszcze kilka kręgów ogonowych o dość mocnej budowie, które mogą do niego należeć. Wspomina się o znalezieniu kości przypisywanych iguanodontowi Mantelisaurus atherfieldensis z końca wczesnej kredy Tunezji, a także o znalezieniu nowej formy w Maroku, która jeszcze nie została opisana, więc za bardzo nie ma możliwości odnieść się z naszym materiałem. Ten okaz jest środkową częścią kości kulszowej miednicy, z przodu cieńszy i bardziej płaski, tam niedaleko dochodziła do panewki stawu biodrowego, natomiast z tyłu staje się grubsza i bardziej okrągła, widać też, że w tym miejscu kość lekko się zginała do dołu. Po środku znajduje się cienka blaszka, na której opierała się kość łonowa, było to blisko zakończenia tej kości.

20

Fig. 20 Fragment lewej kości kulszowej widziany z boku, przód z lewej strony.

21

Fig. 21 Rekonstrukcja szkieletu iguanodona według Paul, 2010. Za kością udową widać kość kulszową, która wygląda podobnie jak u naszego okazu.

Wnioski

Na podstawie tych kości możemy dojść do wniosku, że fauna dinozaurowa Maroka, ale także ogólnie Afryki jest jeszcze słabo poznana i możemy liczyć na kolejne ciekawe odkrycia. Jest spora nadzieja, że w najbliższej przyszłości uda się znaleźć więcej kości, co pozwoli poznać znacznie lepiej proponowane tu nowe formy dinozaurów.

Ten artykuł miał na celu przybliżyć jak wygląda praca paleontologów nad znalezionymi kośćmi i jakie mniej więcej procedury trzeba wykonać by opisać nowy rodzaj czy gatunek dinozaura.

Podziękowania

Bardzo dziękuję uczestnikom dwóch wypraw do Maroka za ciekawe okazy do badań : Piotrowi Menduckiemu, Gerardowi Gierlińskiemu, Andrzejowi Boczarowskiemu, Katarzynie Janiszewskiej i Ireneuszowi Wicikowi. Dodatkowo bardzo dziękuję Grzegorzowi Marcowi za dostęp do materiału, a także Jackowi Majorowi za wykonanie zdjęć okazów i pomoc graficzną.

Bibliografia

Hatcher J. B., 1901. Diplodocus Marsh, its osteology, taxonomy and probably habits, with a restotation of the skeleton. Mem. Carnegi Mus. 1 : 1-64.

Makovicky P. J., Apesteguia S. et Agnolin F. L., 2005. The earliest dromaeosaurid theropod from South America. Nature 437 : 1007 – 1011.

Paul G. S., 2010. Princeton Field Guide to Dinosaurs. Princeton University Press.

Sereno P. C., Dutheil D. B., Iarochene M., Larsson H. C. E., Lyon G. H.,  Magwene
P. M., Sidor C. A, Varricchio D. J., Wilson J. A., 1996. Predatory dinosaurs from the Sahara and Late Cretaceous fauna diferentiation. Sciense 272 : 986 – 991.

Sereno P. C. Martinez R. N., Wilson J. A., Varricchio D. J., Alcober A. A., Larsson H. C. E., 2009. Plos One 3 (9) s. e3303.

Ibrahim N., Sereno P. C., Dal Sasso C., Maganuco S., Fabrri M., Martill D. M., Zouhri S., Myhrvorld N., Iurino D. A., 2014. Semiaquatic adaptations in a giant predatory dinosaur. Science .

Wilson J. A., Allain R., 2015. Osteology of Rebbachisaurus garasbe Lavocat, 1954, a diplodocoid (Dinosauria, Sauropoda) from the early Late Cretaceous – aged Kem Kem beds of southeastern Marocco. Journal of Vertebrate Paleontology 35 e 1000701.

 

Tomasz Singer

  • Zaplanuj wizytę w JuraParku
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Krasiejów
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Solec
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Bałtów
    Wchodzę