Klub Paleomaniaka – odcinek III – Czym są dinozaury

Data publikacji: 12.09.2016

Ku zaskoczeniu wielu zwiedzających – nie wszystkie ogromne kręgowce przedstawiane na ekspozycjach poświęconych prehistorii to dinozaury.

Tekst i ilustracje dr Andrzej Boczarowski (Uniwersytet Śląski oraz Stowarzyszenie Delta).

(Opublikowano dzięki uprzejmości: Gazeta Wyborcza – dodatek Nauka)

Dinozaury panowały na Ziemi przez co najmniej 180 milinów lat. Aby zrozumieć czym są naprawdę, musimy cofnąć się do ich początków.

W odcinku pierwszym cyklu paleontologicznego pojawił się Silesaurus opolensis, który jest wizytówką polskiej nauki oraz powstałego pięć lat temu Parku Nauki i Rozrywki w Krasiejowie (woj. opolskie). W stanowisku Krasiejów znaleziono około pół tysiąca kości osobników tego gatunku, które zginęły w różnym wieku. Szczątki datowano na późny trias – a dokładniej na przełom dwóch pięter geologicznych karnik/noryk (230-220 Ma czyli milionów lat). Silezaury były wszystkożernymi gadami (z przewagą diety roślinnej) żyjącymi na terenach błot i rozlewisk wodnych. Żywe zwierzęta osiągały długość 2,1-2,3 m i wagę około 40 kg. Ich pozycja systematyczna nie jest jednak jasna. Wiekiem odpowiadają najstarszym znanym dinozaurom i mogą dać dobre pojęcie o wyglądzie ich przodków. Nazwę Silesaurus opolensis można przetłumaczyć z łaciny jako „śląski jaszczur spod Opola”. Jego kości zostały po raz pierwszy odkryte w Krasiejowie w latach 2000-2001, a nieco później nowy rodzaj i gatunek opisał Prof. dr hab. Jerzy Dzik z Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Szczątki silezaurów od momentu odkrycia budzą wiele emocji wśród ewolucjonistów i są przedmiotem nieustannych debat naukowych. Formy te są anatomiczną mozaiką cech zarówno bazalnych(*) dinozaurów jaki i ich przodków. To stawia polskie znalezisko na wyjątkowej pozycji w dyskusji zmierzającej do rozwikłania zagadki powstania dinozaurów. Silezaury uważane są za formy prymitywniejsze od wszystkich opisanych dotychczas dinozaurów – stąd zalicza się je zwykle do tak zwanych dinozaurokształtnych (DINOSAURIFORMES).

Zwierzęta te niektórymi cechami anatomicznymi kończyn przypominają dinozaury. Jako palcochody stąpały na palcach każdej ze stóp. W trakcie biegu mogły używać tylko kończyn tylnych – podobnie jak drapieżne dinozaury zwane teropodami. W biegu – kończyny przednie były podwijane pod tułów. Podczas spokojnego żerowania wykorzystywały wszystkie cztery kończyny. Nowsze analizy wskazują, że młodsze osobniki mogły być całkiem sprawnymi i szybkimi czworonożnymi biegaczami, zaś starsze i cięższe były przeważnie czworonożne. Nie wyklucza się także tego, że czworonożność może być dla nich cechą wtórną. Budowa anatomiczna czaszki, kształt zębów i obecność rogowego dziobu na żuchwie wskazuje na ich przejściowy charakter odżywiania się – wszystkożerność z przewagą roślinożerności. Analiza szkliwa zębowego wskazuje, że dominującym pokarmem silezaurów były miękkie części roślin. Roślinożerność była typowa dla zaawansowanych dinozaurokształtnych. Silezaury zalicza się także czasem do nadrzędnej jednostki względem dinozaurokształtnych zwanej: ORNITHODIRA, co w wolnym tłumaczeniu znaczy „ptasie szyje”. W tej grupie zwierząt odnosi się to do charakterystycznie wygiętych kręgosłupów – w kształcie litery „S”. Wzmiankowana tu grupa obejmuje ostatnich wspólnych przodków dinozaurów i pterozaurów. Wśród badaczy nie brakuje głosów, iż silezaury należy postrzegać jako siostrzaną grupę dinozaurów.

Zazwyczaj zwierzęta stojące między dwoma grupami ewolucyjnymi, są trudne do jednoznacznej klasyfikacji. W wyniku zagęszczania drzew ewolucyjnych organizmów, w grupach przejściowych zawsze znajdziemy mozaikę cech pośrednich przodków i ich potomków.

Najstarszym znanym obecnie kopalnym organizmem uznawanym przez wielu paleontologów za dinozaura jest Nyasasaurus parringtoni. Szczątki niasazaura znaleziono w pobliżu jeziora Niasa (południowa Tanzania), na obszarze basenu Ruhuhu. Osady, w których je odkryto datowano na 247.2-242.0 Ma, co w podziale geologicznym przypada na fragment środkowego triasu (piętro – anizyk). Nazwa rodzajowa – Nyasasaurus oznacza „jaszczur znad jeziora Niasa”, co nawiązuje bezpośrednio do okolicy znalezienia tego dinozaura, zaś człon gatunkowy tej nazwy odnosi się do nazwiska jego pierwszego odkrywcy, którym był brytyjski przyrodnik Francis Rex Parrington. Cytowany badacz odkrył szczątki niasazaura już w 1930 roku, ale nie wiedział wówczas z czym ma do czynienia i okaz doczekał się formalnego opisu dopiero w 2013 roku. Szczątki dwóch osobników są mocno niekompletne i składają się głównie z fragmentów kręgosłupa i prawej kości ramiennej. Współczesna naukowa analiza kości pozwoliła zaklasyfikować to zwierzę do dinozaurów.

Przedstawiany dinozaur był niewielki – 2-3 m długości, z czego i tak jedną trzecią długości ciała stanowił ogon. Badania histologiczne wnętrza kości dostarczyły dodatkowych dowodów. Okazało się, że zwierzęta te rosły bardzo szybko i w tym samym tempie, czyli bez przerwy. Ta cecha upodabnia niasazaury do typowych dinozaurów na przykład opisanego dalej herrerazura.

Herrerasaurus

Herrerasaurus

Wczesne dinozaury nie osiągały jeszcze imponujących rozmiarów. Jednym z niezwykłych wyjątków był mięsożerny, całkiem spory Herreasaurus. Pierwsze znaleziska zostały odkryte w 1959 na terenie Doliny Ischigualasto w NW Argentynie. Paleontolog Paul Sereno z Uniwersytetu Chicago wiele lat później (1988 rok) na tym samym terenie odkrył kompletną czaszkę – o niezwykłym stanie zachowania. Ich czaszki były stosunkowo wąskie i miały pięć par otworów, z czego dwie pary to oczodoły i nozdrza. Szczęki były potężne, dwuczęściowe i zaopatrzone w sześciocentymetrowej długości piłkowane, bardzo ostre zęby. Taka konstrukcja szczęk pomagała pożerać duże kawałki mięsa naraz. Palce uzbrojone były w długie szpony. Kolejna cecha odróżniająca je od klasycznych gadów to pełna dwunożność. Kończyny tylne były dosyć charakterystycznie zbudowane – krótkie uda i długie stopy, predysponowały te zwierzęta do szybkiego biegu. Wszystkie te atrybuty czyniły z nich niebezpiecznych łowców. Bardzo ważnymi skamieniałościami są kopalne odchody zwane koprolitami. Tak jak współcześnie – badania odchodów pozwalają ocenić kondycję zwierzęcia jak i skład jego diety. Koprolity herrerazaurów zawierają kości różnych, małych zwierząt, ale nie znaleziono w nich żadnych fragmentów roślin, co dodatkowo potwierdza ich wyłączną mięsożerność. Budowa anatomiczna wskazuje na wyraźne związki z innymi mięsożernymi dinozaurami, jak na przykład z tyranozaurem, który żył 160 milionów lat później.

Reasumując. Wszystkie dinozaury mają zestaw wspólnych cech, co świadczy o tym, że wyewoluowały od jednego przodka. Wiadomo, że przodkiem dinozaurów był jakiś tekodont (THECODONTIA). Tekodonty to grupa wymarłych gadów naczelnych tzw. archozaurów, które kształtem ciała przypominały krokodyle. Posiadały zęby osadzone w zębodołach. Prymitywne tekodonty były czworonożne, a nogi miały bardziej przywiedzione do tułowia od swoich pozostałych gadzich pobratymców. Formy bardziej zawansowane poruszały się na dwóch nogach. Dinozaury mają nogi znajdujące się pod tułowiem, z otwartymi panewkami stawów biodrowych ustawionych na boki, co sprzyjało szybkiemu poruszaniu się. Przeciwnie, pozostałe gady mają nogi rozstawione na boki poza tułowiem, przez co mogą wydawać się nieco niezdarne. Czworonożność niektórych roślinożernych dinozaurów jest cechą wtórną.

(*) Grupa bazalna – to grupa wyjściowa, a zarazem najwcześniejsza, od której pochodzą wszyscy potomkowie danej gałęzi ewolucyjnej.

 

  • Zaplanuj wizytę w JuraParku
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Krasiejów
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Solec
    Wchodzę
  • Przejdź na stronę
    Jurapark Bałtów
    Wchodzę